شناسایی عوامل ناکارایی پایدار و گذرا در نیروگاه‌های حرارتی تولید کننده برق ایران با استفاده از تحلیل مرز تصادفی چهار جزئی

فرخفال, مصطفی; شکیبایی, علیرضا; صادقی, زین العابدین

doi:10.48311/ecor.2025.115452.0

شناسایی عوامل ناکارایی پایدار و گذرا در نیروگاه‌های حرارتی تولید کننده برق ایران با استفاده از تحلیل مرز تصادفی چهار جزئی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان

مصطفی فرخفال ¹

علیرضا شکیبایی ²

زین العابدین صادقی ³

¹ دانشجوی دکتری اقتصاد، گروه اقتصاد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

² استاد اقتصاد، گروه اقتصاد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

³ دانشیار اقتصاد، گروه اقتصاد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

10.48311/ecor.2025.115452.0

چکیده

در این مقاله، به شناسایی و تفکیک عوامل ناکارآیی پایدار و گذرا در نیروگاه‌های حرارتی تولید کننده برق در ایران پرداخته شده است. به منظور تحلیل دقیق کارآیی این نیروگاه‌ها، از روش تحلیل مرز تصادفی (SFA) چهار جزئی با داده های پنل نامتقارن استفاده شده است که امکان جداسازی تأثیر عوامل ناکارآیی پایدار (مستقل از زمان یا بلندمدت) و گذرا (وابسته به زمان یا کوتاه‎ مدت) را فراهم می‌سازد. این تفکیک می‌تواند راهکارهای دقیق تری را برای کاهش ناکارآیی نیروگاه ها ارائه دهد و موجب افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌های تولید برق در ایران گردد. دراین تحقیق نیروگاه های بخاری، گازی و سیکل ترکیبی طی دوره 1391 تا 1401 مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج نشان می دهد بجز نیروگاه های بخاری دولتی، بقیه نیروگاه های حرارتی کشور، کارآیی پایدار بیشتر از 80 درصد دارند. در واقع بیشترین ناکارآیی مشاهده شده، مربوط به ناکارآیی گذرا است. همچنین مهمترین عامل در تعیین ناکارآیی گذرای یک نیروگاه، میزان حضور آن نیروگاه در بار پیک شناسایی شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد، میزان کارآیی نیروگاه ها تا سال 1399 روند رو به بهبود داشته است اما در سالهای 1400 و 1401 شاهد افزایش ناکارآیی بوده ایم. میتوان گفت، روند کلی رو به بهبود است، اما کارآیی کل هنوز پایین است (حدود 60 درصد)؛ یعنی اگر همه نیروگاه‌ها کاملاً کارا بودند، با همین سطح نهاده‌ها می‌توانستند 66 درصد برق بیشتر تولید کنند. همچنین بازده به مقیاس برای نیروگاه های گازی اعم، صعودی شناسایی شده و نشان‏ دهنده پتانسیل رشد تولید این نیروگاه ها با افزایش مقیاس تولید است.

کلیدواژه‌ها

بازده به مقیاس تولید

تحلیل مرز تصادفی (SFA)

ناکارایی پایدار (مستقل از زمان)

ناکارایی گذرا (وابسته به زمان)

نیروگاه‌های حرارتی

موضوعات