دانشگاه تربیت مدرس پژوهش ها و چشم اندازهای اقتصادی 3115-9168 مقالات آماده انتشار 2026 04 28 سنجش چندبعدی آسیب‌پذیری در برابر نفرین منابع با استفاده از شاخص RCVI: شواهدی از همگرایی باشگاهی در ۵۴ کشور (2010-2021) 28547 10.48311/ecor.2025.116593.1004 FA امید عدالتی دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد، گروه اقتصاد دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران 0009-0006-4583-7172 نرگس صالح‌نیا دانشیار اقتصاد، گروه اقتصاد دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران 0000-0002-7505-5335 سید محمد سیدی دانشجوی دکتری اقتصاد، گروه اقتصاد دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران Journal Article 2025 09 26 پدیده «نفرین منابع»، از مباحث کلیدی اقتصاد انرژی است، زیرا اتکای بیش از حد به منابع طبیعی به‌جای آنکه موتور توسعه باشد، اغلب به رانت‌جویی، ضعف نهادی، وابستگی به صادرات خام و نبود تنوع اقتصادی منجر می‌شود. بسیاری از مطالعات گذشته، تنها بر شاخص‌های اقتصادی تمرکز داشته‌اند و ابعاد نهادی و ساختاری را نادیده گرفته‌اند. بر این اساس، در پژوهش حاضر، با استفاده از شاخص چندبعدی آسیب‌پذیری در برابر نفرین منابع (RCVI) که سه بُعد اقتصادی، نهادی و ساختاری را در بر می‌گیرد، وضعیت ۵۴ کشور را طی دوره ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۱ بررسی شده است. ابتدا شاخص RCVI برای کشورها محاسبه و سپس با روش همگرایی باشگاهی، مسیرهای پویای آن‌ها تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد، همگرایی کلی میان همه کشورها وجود ندارد و آن‌ها در قالب هفت باشگاه با الگوهای همگرا یا واگرا دسته‌بندی می‌شوند. کشورهایی با نهادهای کارآمد، شفافیت بالا و سیاست‌های پایدار، توانسته‌اند منابع طبیعی را به فرصت تبدیل کنند، در حالی که کشورهایی با ضعف نهادی، فساد و وابستگی به رانت منابع در باشگاه‌های واگرا باقی مانده‌اند. در مجموع، نتایج پژوهش بر اهمیت کیفیت نهادها، حکمرانی مطلوب و تنوع‌بخشی اقتصادی تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که شاخص‌های چندبعدی مانند RCVI می‌توانند تصویری جامع‌تر از پدیده نفرین منابع ارائه دهند و ابزاری برای سیاست گذاران در کاهش آسیب‌پذیری و بهره‌گیری پایدار از منابع طبیعی باشند.